16 października w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej w Warszawie odbędzie się światowa prapremiera pełnej wersji scenicznej opery Matki Chersonia ukraińskiego kompozytora Maxima Kolomiietsa do libretta amerykańskiego dramatopisarza George’a Branta. Dzieło powstało na zamówienie i jest współprodukowane przez Metropolitan Opera w Nowym Jorku oraz Teatr Wielki – Operę Narodową. Po warszawskiej prapremierze zostanie zaprezentowane w kwietniu 2028 roku na scenie Metropolitan Opera.
Matki Chersonia inspirowane są prawdziwymi historiami ukraińskich rodzin, których dzieci zostały wywiezione z okupowanego Chersonia pod pozorem wakacyjnego wyjazdu na Krym. Punktem wyjścia jest historia kobiet, których córki trafiają do obozu, a następnie zostają odcięte od rodzin i poddane indoktrynacji. Kiedy pojawia się ryzyko ich dalszego wywiezienia i przekazania rosyjskim rodzinom, kobiety podejmują ryzykowną podróż, by odnaleźć i odzyskać dzieci. Droga prowadzi przez Polskę, Białoruś i Rosję i liczy niemal pięć tysięcy kilometrów.
Opera łączy fikcję dramatyczną z materiałami dokumentalnymi. Barbara Wysocka, reżyserka warszawskiej prapremiery, określa Matki Chersonia mianem „dokumentalnej opery drogi”. „Mimo że punktem wyjścia są tu prawdziwe wydarzenia, ważne jest wzniesienie się ponad dokument, na poziom doświadczenia uniwersalnego, niemal mitycznego – matki szukającej utraconego dziecka. To także rewers wojny – zamiast walczących mężczyzn w centrum są zwykłe kobiety, owładnięte lękiem o swoje dzieci i gotowe dla nich podjąć każde ryzyko. Zbiorowym bohaterem opery jest społeczność Chersonia, z której wyłaniają się trzy protagonistki prowadzące nas przez tę podróż. Dokumentalność nie oznacza jednak realizmu inscenizacyjnego. Podróżujące kobiety na każdej granicy poddawane są przemocy. Musimy pokazać emocje, cele, dążenia, ale też opresję, manipulację, potworność propagandy i zakłamaną edukację tych dzieci – to wszystko wymaga bardzo precyzyjnej formy scenicznej” – mówi Barbara Wysocka.
W spektaklu wykorzystano autentyczne materiały związane z wojną w Ukrainie, w tym odtworzenie konferencji prasowej Marii Lwowej-Biełowej, rosyjskiej pełnomocniczki ds. praw dziecka.
Projekt Matek Chersonia powstał z inicjatywy Metropolitan Opera. Po rozpoczęciu rosyjskiej inwazji na Ukrainę nowojorska scena rozpoczęła prace nad nową operą poświęconą wojnie, której muzykę miał stworzyć ukraiński kompozytor. Do realizacji projektu wybrano Maxima Kolomiietsa, a libretto powierzono George’owi Brantowi, autorowi m.in. libretta do opery Grounded. Punktem wyjścia dla libretta stały się prawdziwe historie ukraińskich matek, które podróżowały na Krym, by odzyskać wywiezione dzieci. W 2024 roku do projektu dołączył Teatr Wielki – Opera Narodowa jako współzamawiający i koproducent.
Jeszcze przed warszawską prapremierą muzyka z opery była prezentowana w formie koncertowej. 14 sierpnia 2025 roku w Teatrze Wielkim – Operze Narodowej Ukrainian Freedom Orchestra pod batutą Keri-Lynn Wilson wykonała po raz pierwszy Suite from The Mothers of Kherson Maxima Kolomiietsa. Suita, przygotowana na podstawie powstającej opery, stała się następnie częścią międzynarodowego tournée orkiestry. W lutym 2026 roku nagranie suity ukazało się nakładem Deutsche Grammophon, a w czerwcu Ukrainian Freedom Orchestra zaprezentowała w Kijowie koncertową wersję całej opery.
Za kierownictwo muzyczne warszawskiej prapremiery odpowiada Keri-Lynn Wilson. Reżyseruje Barbara Wysocka, scenografię przygotowała Barbara Hanicka, kostiumy Julia Kornacka, a za światła odpowiada Marc Heinz. W obsadzie znaleźli się m.in. Izabela Matuła jako Kateryna, Hanna Sosnowska-Bill jako Lilia, Kamila Dutkowska jako Dasza, Weronika Wojtkowska jako Ołena, Elissa Pfaender jako Tetiana Borysowa, Małgorzata Walewska jako Olha oraz Jadwiga Postrożna jako Halyna. Towarzyszyć im będą Chór i Orkiestra Teatru Wielkiego – Opery Narodowej oraz Chór dziecięcy „Artos” im. Władysława Skoraczewskiego.
Boris Kudlićka, dyrektor Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, przywołuje w kontekście Matek Chersonia historie kobiet, którym odbierano dzieci podczas II wojny światowej, między innymi Polek dotkniętych programem Lebensborn, oraz mitologiczne postaci Demeter i Hekabe.
„Antyczne i prawdziwe bohaterki, jak Polki, którym podczas II wojny światowej odebrano dzieci w ramach działalności Lebensborn, a także setki kobiet zamieszkujących różne czasy i części świata doświadczyły ekstremalnego okrucieństwa. (…) Ta opowieść niesie w sobie echa wszystkich poprzednich. Ten sam ból, tę samą bezkresną rozpacz, tę samą bezsilność wobec bezsensownego bestialstwa. Powielają się w niej losy Demeter, Hekabe i rzeczywistych kobiet, których nazwiska przepadły w odmętach historii” – mówi Boris Kudlićka.
W kwietniu 2028 roku produkcja zostanie zaprezentowana w Metropolitan Opera w Nowym Jorku. W tamtejszej obsadzie główne partie wykonają Aleksandra Kurzak, Erin Morley i Alice Coote, a za pulpitem dyrygenckim ponownie stanie Keri-Lynn Wilson.
