Rok 2026 zajmuje szczególne miejsce w kalendarzu miłośników opery. Mija dokładnie 150 lat od pierwszej pełnej prezentacji Pierścienia Nibelunga Richarda Wagnera. W sierpniu 1876 roku w nowo otwartym Festspielhausie w Bayreuth publiczność po raz pierwszy mogła zobaczyć wszystkie cztery części tetralogii – Złoto Renu, Walkirię, Zygfryda i Zmierzch bogów – w formie jednego cyklu, zgodnie z zamysłem kompozytora. Wydarzenie to stało się jednym z najważniejszych momentów w historii opery.
Pierścień Nibelunga był centralnym projektem twórczym Richarda Wagnera przez ponad ćwierć wieku. Aby urzeczywistnić wizję tetralogii, kompozytor doprowadził do powstania Festspielhausu w Bayreuth – teatru zaprojektowanego specjalnie z myślą o wykonywaniu jego dramatów muzycznych. Zastosowane tam rozwiązania, takie jak ukryty kanał orkiestrowy czy podporządkowanie architektury idei skupienia uwagi widza na scenie, wywarły znaczący wpływ na rozwój nowoczesnego teatru operowego. Pierwszy festiwal zgromadził publiczność z wielu krajów Europy, rozpoczynając tradycję, dzięki której Bayreuth do dziś pozostaje najważniejszym ośrodkiem związanym z twórczością Wagnera.
Półtora wieku po pierwszym wykonaniu Pierścień Nibelunga nadal inspiruje do nowych odczytań. Kolejne pokolenia reżyserów, dyrygentów i badaczy odnajdują w Wagnerowskiej tetralogii odmienne sensy – od refleksji nad naturą władzy i odpowiedzialności po opowieść o chciwości, ambicji i kryzysie stworzonego przez człowieka porządku. To właśnie połączenie niezwykłego bogactwa muzycznego i interpretacyjnej otwartości sprawia, że dzieło Wagnera regularnie powraca na afisze największych teatrów operowych świata.
Jubileusz 150-lecia stał się okazją do nowych realizacji i wznowień. Centralnym miejscem obchodów pozostaje oczywiście Bayreuth, ale rocznica znalazła odzwierciedlenie również w repertuarach wielu europejskich scen. Wśród teatrów, które w sezonie 2026 sięgnęły po Wagnerowską tetralogię, znalazły się m.in. Teatro alla Scala w Mediolanie oraz Deutsche Oper Berlin.
W przypadku Baltic Opera Festival jubileusz Wagnerowskiej tetralogii spotyka się z tematem przewodnim tegorocznej edycji. Festiwal odbywa się pod hasłem „Mity, gusła i zabobony. Opowieści, które budują wspólnotę”, zwracając uwagę na historie kształtujące zbiorową wyobraźnię i poczucie tożsamości. Nieprzypadkowo centralnym wydarzeniem programu będzie właśnie Walkiria. Choć Pierścień Nibelunga tworzy spójną całość, dla wielu słuchaczy właśnie Walkiria stanowi emocjonalne centrum cyklu. To tutaj monumentalna opowieść o bogach, herosach i walce o władzę nabiera szczególnie ludzkiego wymiaru. Historia Zygmunta i Zyglindy, konflikt między obowiązkiem a uczuciem oraz dramatyczna relacja Wotana i Brünnhildy należą do najbardziej poruszających wątków całej tetralogii.
W Operze Leśnej w Sopocie pokazana zostanie inscenizacja Royal Danish Theatre w reżyserii Johna Fulljamesa. Twórcy odczytują postać Wotana nie jako władcę z mitycznej przeszłości, lecz jako kreatora systemu, który stopniowo wymyka mu się spod kontroli. Taka interpretacja pokazuje, że Wagnerowski dramat może być odczytywany także w kontekście współczesnych pytań o władzę, odpowiedzialność i granice ludzkiej sprawczości. W obsadzie znaleźli się wybitni artyści związani z najważniejszymi scenami operowymi świata. W partii Wotana wystąpi Tomasz Konieczny, pomysłodawca i dyrektor artystyczny Baltic Opera Festival. U jego boku wystąpią René Pape, Regina Hangler, Izabela Matuła, Stanislas de Barbeyrac oraz Małgorzata Walewska, a Orkiestrę Opery Bałtyckiej poprowadzi Axel Kober.
Wagnerowski mit jest jednak tylko jednym z punktów odniesienia tegorocznego programu. Obok niego festiwal przypomina także historie zakorzenione w doświadczeniu narodowym i kulturowym. Szczególne miejsce zajmuje Polskie Wesele Józefa Beera – dzieło, które po niemal dziewięciu dekadach od światowej premiery doczeka się pierwszej pełnej inscenizacji scenicznej w Polsce. Polskie Wesele wymyka się prostym klasyfikacjom gatunkowym, łącząc elementy opery, operetki i musicalu. Osadzona w realiach zaboru rosyjskiego historia splata prywatne losy bohaterów z pytaniami o tożsamość, pamięć i przynależność. Sam wybór tego tytułu wpisuje się w festiwalową refleksję nad rolą opowieści kształtujących zbiorową wyobraźnię.
Reżyser Paweł Miśkiewicz zwraca uwagę, że dzieło Beera pokazuje Polskę przefiltrowaną przez pamięć i emigracyjne wyobrażenia, odsłaniając jednocześnie napięcia ukryte pod powierzchnią narodowych mitologii. Z kolei Łukasz Borowicz podkreśla znaczenie zestawienia Polskiego Wesela z Wagnerowską Walkirią, wskazując na ich odmienne historyczne doświadczenia i miejsce w europejskiej pamięci kulturowej.
W obsadzie znaleźli się m.in. Piotr Buszewski, Hubert Zapiór, Jerzy Butryn, Grzegorz Szostak, Monika Radecka, Marta Wiktorzak i Sebastian Rutkowski. Produkcję przygotowuje Opera Wrocławska, a spektakl po premierze wejdzie do jej stałego repertuaru.
Temat pamięci powraca również w koncercie Muzeum człowieka – Penderecki in memoriam. Widowisko przygotowane przez Sinfoniettę Cracovię pod kierownictwem Michała Klauzy będzie nie tylko hołdem dla Krzysztofa i Elżbiety Pendereckich, ale także refleksją nad miejscem człowieka we współczesnym świecie, jego pamięcią i relacją z historią.
Inny wymiar festiwalowych poszukiwań przyniesie finałowy recital niemieckiej sopranistki Anett Fritsch. Program Madame, ich liebe Sie! oparty na poezji Heinricha Heinego i pieśniach kompozytorów romantycznych pokazuje, że również literatura i muzyka potrafią tworzyć więzi przekraczające granice państw i epok. Teksty poety zaprezentuje Sven-Eric Bechtolf, a przy fortepianie artystce towarzyszyć będzie Florian Krumpöck.
Ważnym elementem programu pozostaje także edukacja przyszłych odbiorców opery. Familijne Złoto Renu przygotowane przez twórców Festiwalu w Wertingen otwiera świat Wagnera dla najmłodszej publiczności. Skrócona forma spektaklu i przystępna narracja mają pomóc dzieciom w pierwszym kontakcie z operą, pokazując, że wielkie mity mogą być opowiadane na nowo każdemu pokoleniu.
Półtora wieku po pierwszym wykonaniu Pierścienia Nibelunga Wagnerowski mit nadal inspiruje twórców i publiczność. Baltic Opera Festival pokazuje jednak, że pytania o pamięć, tożsamość i znaczenie opowieści nie dotyczą wyłącznie świata bogów i herosów. To właśnie dlatego jubileusz Ringu staje się tu czymś więcej niż rocznicowym wspomnieniem – punktem wyjścia do rozmowy o historiach, które wciąż kształtują współczesną kulturę.
Pełny program i bilety: www.balticoperafestival.pl
