Jubileuszowy sezon Bayreuther Festspiele zakończył się 26 sierpnia, po blisko pięciu tygodniach przedstawień i wydarzeń towarzyszących. Obchody 150-lecia festiwalu rozpoczęła wyjątkowo nie opera Wagnera, lecz IX Symfonia Beethovena. Ma ona w Bayreuth szczególne miejsce: zabrzmiała tu 22 maja 1872 roku podczas uroczystości położenia kamienia węgielnego pod Festspielhaus, pod batutą Wagnera. Tegoroczne wykonanie poprowadził Christian Thielemann; wśród solistów początkowo zapowiadano Piotra Beczałę, którego z powodu niedyspozycji zdrowotnej zastąpił Klaus Florian Vogt. Jubileuszową klamrę zamknął natomiast Rienzi – opera, której przez pierwsze 150 lat historii festiwalu nie wystawiono w Bayreuth ani razu.
Frekwencja była jednym z mocnych punktów tegorocznej edycji. Wszystkie przedstawienia w Festspielhaus wyprzedano, a koncerty plenerowe zgromadziły ponad 10 tysięcy osób, mniej więcej tyle samo co rok wcześniej. To istotny wynik, zwłaszcza że w poprzednich sezonach sprzedaż biletów na niektóre produkcje, przede wszystkim na czteroczęściowy Ring w reżyserii Valentina Schwarza, była trudniejsza.
Najważniejszą decyzją repertuarową jubileuszowego sezonu było wystawienie Rienziego. Wczesna opera Wagnera po raz pierwszy trafiła na scenę Festspielhaus, a jej wybór miał znaczenie nie tylko repertuarowe, lecz także historyczne. Rienzi został później silnie związany z nazistowską polityką pamięci, jego uwertura była wykonywana podczas zjazdów NSDAP, a samo dzieło zajmowało szczególne miejsce w kulcie Wagnera w III Rzeszy. Sam kompozytor już za życia odnosił się do swojej młodzieńczej opery krytycznie i z czasem dystansował się od niej. Za inscenizację odpowiadały Alexandra Szemerédy i Magdolna Parditka, stronę muzyczną poprowadziła zaś Nathalie Stutzmann. Produkcja spotkała się z dobrym przyjęciem publiczności i krytyki. BR-KLASSIK wysoko ocenił zarówno warstwę sceniczną, jak i muzyczną, choć Bernhard Neuhoff zwrócił uwagę na słabości samego dzieła, które jego zdaniem nie przemawiają za jego stałą obecnością w repertuarze Bayreuth.
Znacznie bardziej kontrowersyjny okazał się jubileuszowy Pierścień Nibelunga. Po raz pierwszy w Bayreuth sztuczna inteligencja została wykorzystana do stworzenia warstwy wizualnej tetralogii. Projekt Ring 10010110 – Vom Mythos zum Code opierał się na obrazach generowanych w czasie rzeczywistym, które zmieniały się podczas kolejnych przedstawień. Jak podaje „Bayreuther Tagblatt”, system został wytrenowany na materiale obejmującym 150 lat historii inscenizacji Ringu w Bayreuth. Za projekt odpowiadali Marcus Lobbes i Nils Corte. Muzyczna strona Ringu spotkała się z uznaniem, natomiast warstwa wizualna wywołała gwałtowne reakcje publiczności. Po kolejnych przedstawieniach w Festspielhaus rozlegały się buczenia i gwizdy, szczególnie mocne po Götterdämmerung. BR-KLASSIK ocenił realizację sceniczną bardzo krytycznie, zarzucając jej monotonię, brak wyrazistej koncepcji i emocjonalny chłód.
Kontrowersje wokół KI-Ringu nabierają dodatkowego znaczenia w kontekście sytuacji finansowej festiwalu. Pierwotnie planowano nowe inscenizacje zarówno Rienziego, jak i Pierścienia Nibelunga, jednak zabrakło środków na realizację obu projektów w zakładanej formie. O ile Rienzi otrzymał pełnowymiarową produkcję sceniczną, o tyle w przypadku Ringu zdecydowano się na rozwiązanie oparte na obrazach generowanych przez AI. BR24 zwraca uwagę na jego oszczędnościowy charakter.
Tegoroczny Pierścień przywołuje również pamięć o jubileuszowej inscenizacji z 1976 roku, przygotowanej przez Patrice’a Chéreau i Pierre’a Bouleza. Tamten Ring także początkowo spotkał się z gwałtownym sprzeciwem części publiczności, z czasem jednak stał się jednym z najważniejszych przedstawień w historii Bayreuth. Zestawienie obu realizacji pokazuje, jak różne mogą być konsekwencje artystycznego eksperymentu: inscenizacja Chéreau zrewolucjonizowała sposób odczytania Wagnera, podczas gdy tegoroczny projekt pozostawił przede wszystkim pytania o możliwości i ograniczenia wykorzystania sztucznej inteligencji w teatrze muzycznym.
Podczas Verstummte Stimmen przypomniano żydowskich artystów związanych z Bayreuth, którzy padli ofiarą antysemityzmu, prześladowań i nazistowskiego terroru. Michel Friedman mówił o uwikłaniu festiwalu w tę historię oraz o odpowiedzialności, jaka z niej wynika. Z myślą o nowych odbiorcach rozbudowano program edukacyjny: w festiwalowym parku powstało „małe Festspielhaus”, a około 164 wydarzenia skierowano do dzieci od trzeciego roku życia. Koncert DJ-a Alle Farben, wyprzedany w ciągu kilku dni, był próbą dotarcia do publiczności spoza tradycyjnego kręgu Bayreuth. Program uzupełniły kursy mistrzowskie, w tym kurs wokalny prowadzony przez Michaela Nagy’ego.
Najwięcej pytań o kierunek, w którym zmierza Bayreuth, wywołał jednak Pierścień Nibelunga. Rienzi został przyjęty znacznie lepiej, niż można było oczekiwać po dziele, które przez 150 lat pozostawało poza repertuarem festiwalu, podczas gdy KI-Ring spotkał się z ostrą reakcją publiczności. Jego powstanie trzeba przy tym rozpatrywać w kontekście finansów festiwalu, który nie był w stanie zrealizować pierwotnego planu nowych inscenizacji obu dzieł.
Ostatecznie jubileusz przyniósł obraz festiwalu, który zachowuje swoją siłę przyciągania, ale jednocześnie szuka nowych rozwiązań repertuarowych, artystycznych i organizacyjnych. Udany Rienzi, rozbudowana działalność edukacyjna i otwarcie na nowe formy pokazują, że Bayreuth nie zamierza ograniczać się do pielęgnowania tradycji. KI-Ring ujawnił natomiast granice takiego eksperymentowania: sama technologia nie wystarczy, jeśli nie prowadzi do przekonującego rozwiązania scenicznego.
Tekst opracowany na podstawie materiałów: BR24, „Bayreuther Festspiele: Jubiläumssaison mit zahlreichen Premieren” oraz „Bayreuther Festspiele: Erfolg mit einem ungeliebten «Ungetüm»”; „Bayreuther Tagblatt”, „KI, Rienzi, kritischer Blick: Das waren die Bayreuther Festspiele 2026”; BR-KLASSIK, „Zwischenbilanz Bayreuther Festspiele 2026: Scheitern und Aufbruch”; Frankenschau aktuell (BR), „Bilanz der Bayreuther Festspiele”.
